Trong nhiều giao dịch dân sự và thương mại, các bên không chỉ thỏa thuận về quyền, nghĩa vụ phát sinh ngay mà còn xác lập nghĩa vụ sẽ thực hiện trong tương lai, gắn với điều kiện hoặc mốc thời gian nhất định. Khi các hợp đồng này được đưa đi công chứng, vấn đề đặt ra là liệu nghĩa vụ chưa phát sinh tại thời điểm công chứng có được pháp luật thừa nhận hay không và giá trị pháp lý của văn bản công chứng được xác định như thế nào. Thực tiễn tranh chấp cho thấy, việc hiểu không đúng bản chất nghĩa vụ tương lai dễ dẫn đến rủi ro vô hiệu hoặc khó khăn trong thi hành. Bài viết phân tích toàn diện cơ sở pháp lý và những lưu ý quan trọng khi công chứng hợp đồng xác lập nghĩa vụ tương lai.
Chỉ phát sinh khi có sự kiện pháp lý nhất định xảy ra hoặc khi đến thời điểm đã thỏa thuận.
Nghĩa vụ này có thể gắn với:
Điều kiện phát sinh;
Thời hạn thực hiện trong tương lai;
Kết quả của một giao dịch hoặc sự kiện khác.
Các dạng hợp đồng thường xác lập nghĩa vụ tương lai
Trong thực tiễn công chứng, nghĩa vụ tương lai thường xuất hiện trong:
Hợp đồng đặt cọc, hợp đồng nguyên tắc;
Hợp đồng bảo lãnh, cam kết thanh toán;
Hợp đồng chuyển nhượng có điều kiện;
Hợp đồng góp vốn, hợp tác đầu tư theo tiến độ;
Hợp đồng mua bán tài sản hình thành trong tương lai.
Cơ sở pháp lý của việc xác lập nghĩa vụ tương lai
Nguyên tắc tự do thỏa thuận
Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận nguyên tắc: “Cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự trên cơ sở tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận”.
Pháp luật không cấm các bên thỏa thuận về nghĩa vụ sẽ phát sinh trong tương lai, miễn là:
Rủi ro pháp lý khi công chứng hợp đồng xác lập nghĩa vụ tương lai
Rủi ro do nội dung nghĩa vụ không rõ ràng
Nếu hợp đồng:
Không xác định rõ điều kiện phát sinh nghĩa vụ;
Không quy định cụ thể thời điểm thực hiện;
thì khi tranh chấp, rất khó xác định:
Nghĩa vụ đã phát sinh hay chưa;
Bên nào vi phạm nghĩa vụ.
Nguy cơ vô hiệu do nghĩa vụ không thể thực hiện
Điều 408 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: “Hợp đồng vô hiệu khi đối tượng của hợp đồng không thể thực hiện được”.
Nếu nghĩa vụ tương lai:
Phụ thuộc vào sự kiện không thể xảy ra;
Hoặc trái với quy định pháp luật tại thời điểm dự kiến phát sinh;
thì hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu toàn bộ hoặc một phần.
Trách nhiệm của công chứng viên khi công chứng hợp đồng xác lập nghĩa vụ tương lai
Nghĩa vụ giải thích hậu quả pháp lý
Theo Điều 40 Luật Công chứng 2024, công chứng viên có nghĩa vụ: “Giải thích cho người yêu cầu công chứng quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý của việc giao kết hợp đồng”.
Đối với nghĩa vụ tương lai, công chứng viên cần làm rõ:
Thời điểm nghĩa vụ phát sinh;
Điều kiện phát sinh;
Rủi ro nếu điều kiện không xảy ra.
Trường hợp phải từ chối công chứng
Điều 44 Luật Công chứng 2024 quy định: “Công chứng viên phải từ chối công chứng nếu nội dung giao dịch vi phạm pháp luật hoặc không thể thực hiện”.
Do đó, nếu nghĩa vụ tương lai:
Mang tính giả định mơ hồ;
Nhằm che giấu giao dịch khác;
Hoặc có dấu hiệu trốn tránh nghĩa vụ;
thì việc từ chối công chứng là cần thiết.
Vai trò của hồ sơ công chứng lưu trữ khi phát sinh tranh chấp
Hồ sơ công chứng lưu trữ là căn cứ quan trọng để xác định:
Ý chí ban đầu của các bên;
Nhận thức của các bên về nghĩa vụ tương lai;
Việc công chứng viên đã giải thích đầy đủ hay chưa.
Các tài liệu như:
Phiếu yêu cầu công chứng;
Dự thảo hợp đồng;
Ghi chú nghiệp vụ;
có giá trị đặc biệt khi Tòa án đánh giá hiệu lực và phạm vi nghĩa vụ.
Ví dụ thực tiễn
Một hợp đồng bảo lãnh thanh toán được công chứng, trong đó nghĩa vụ trả nợ chỉ phát sinh nếu bên được bảo lãnh không thực hiện nghĩa vụ trong tương lai. Khi tranh chấp xảy ra, bên bảo lãnh cho rằng nghĩa vụ chưa phát sinh.
Tòa án nhận định:
“Hợp đồng công chứng có hiệu lực kể từ thời điểm công chứng, nhưng nghĩa vụ bảo lãnh chỉ phát sinh khi điều kiện đã được các bên thỏa thuận xảy ra; không thể coi bên bảo lãnh vi phạm nghĩa vụ trước thời điểm đó”.
Công chứng hợp đồng xác lập nghĩa vụ tương lai là nhu cầu phổ biến và được pháp luật thừa nhận, miễn là nội dung thỏa thuận rõ ràng, khả thi và không trái luật. Văn bản công chứng bảo đảm giá trị chứng cứ và hình thức hợp pháp cho giao dịch, nhưng không thay đổi bản chất thời điểm phát sinh nghĩa vụ nếu các bên đã thỏa thuận khác. Đối với công chứng viên, việc nhận diện đúng nghĩa vụ tương lai và ghi nhận chính xác trong hồ sơ là yếu tố then chốt để hạn chế rủi ro tranh chấp và trách nhiệm nghề nghiệp.
Nếu bạn cần thông tin thêm hoặc hỗ trợ trong việc soạn thảo và công chứng hợp đồng, đừng ngần ngại liên hệ ngay vớiVăn phòng công chứng Nguyễn Huệ. Chúng tôi chuyên cung cấp dịch vụ công chứng với đội ngũ luật sư và công chứng viên giàu kinh nghiệm sẵn sàng hỗ trợ bạn mọi thủ tục pháp lý cần thiết. Hãy gọi cho chúng tôi qua số điện thoại 0966.22.7979 hoặc đến trực tiếp văn phòng để nhận được sự tư vấn tận tình và chuyên nghiệp!
Công chứng viên kiêm Trưởng Văn phòng Nguyễn Thị Huệ: Cử nhân luật, cán bộ cấp cao, đã có 31 năm làm công tác pháp luật, có kinh nghiệm trong lĩnh vực quản lý nhà nước về công chứng, hộ tịch, quốc tịch. Trong đó có 7 năm trực tiếp làm công chứng và lãnh đạo Phòng Công chứng.
Công chứng viên Nguyễn Thị Thủy: Thẩm Phán ngành Tòa án Hà Nội với kinh nghiệm công tác pháp luật 30 năm trong ngành Tòa án, trong đó 20 năm ở cương vị Thẩm Phán.
Bên cạnh đó là đội ngũ cán bộ nghiệp vụ năng động, nhiệt tình, có trình độ chuyên môn cao và tận tụy trong công việc.
Sao y chứng thực giấy tờ, tài liệu
